فصل شانزدهم : اختلاف و اشتراك علوم فصل هفدهم : محمولات غيرمناسب در مقدمات و نتايج برهان قرار نمىگيرند فصل هجدهم : نسبت علم و ظن با يكديگر و چند تعريف رسمى ديگر فصل اوّل : مطلوب علم برهان ، ذكر صنايع علمى ، بيان شرف مرتبهء برهان همان‌گونه كه قبلا گفته‌ايم علم يا تصور است و يا تصديق . و هريك از اين‌دو يا مكتسب است و يا نامكتسب . در اين‌جا ، اضافه مىكنيم كه هر تصورى يا تام است يا غيرتام ، يا فاسد . تصور تام ، تصورى است كه صورت ذهنى چيزى دقيقا مطابق با صورت خارجى همان چيز باشد . تصور غيرتام ، به‌گونه‌اى است كه صورت ذهنى ، مشابه صورت خارجى يا نزديك به آن باشد . و تصور فاسد ، مطابق با صورت خارجى نيست . تصور تام ، فقط يك قسم است اما دو تصور ديگر ، با توجه به دورى و نزديكى ، وضوح و خفا داراى انواعى است . اكتساب تصورات به وسيلهء اقوال شارحه است . اقوال شارحه يا مشتمل بر محمولات ذاتى و عرضى است يا نه ، هريك از آن ذاتى و عرضى داراى اقسامى است كه بعضى مخصوص به موضوع بوده و مقتضى جدايى آن موضوع از ساير موضوعات است و برخى ميان آن موضوع و ساير موضوعات مشترك است . بر اين اساس ، قول شارح يا مشتمل بر ذاتيات است ، يا مشتمل بر عرضيات ، يا مشتمل بر هردو و يا بر هيچ‌كدام . اگر مشتمل بر ذاتيات باشد يا مجموع ذاتيات را دربر گرفته و يا فقط برخى از آن‌ها را شامل است . در صورت دوم يا باعث جدايى و تميز از تمام امورى است كه غير از موضوع است ، و يا فقط باعث تميز از برخى از آن‌هاست و يا اصلا افادهء تميّز نمىكند . و اگر مشتمل بر عرضيات باشد ، نيز ، يا افادهء جدايى كلى و يا افادهء تميز جزئى نموده و يا اصلا نشانگر تميّز نيست . در صورتى كه هم ذاتيات و هم عرضيات را شامل باشد باز همچنين است . و اما اگر قول شارح ، نه مشتمل بر ذاتيات بوده و نه مشتمل بر عرضيات باشد ، حتما بايد صورتى مشابه مطلوب را افاده كند - خواه آن صورت قريب باشد يا بعيد - و گرنه قول شارح نخواهد بود بنابراين ، اقوال شارحه با توجه به اين اعتبارات داراى اصناف بسيارى هستند .